सीमाना नाघ्दै वैशाख १ को उत्सव

काठमाडौं, १ बैशाख । वैशाख १ गते केवल एउटा मिति मात्र नभएर यो एउटा विश्वव्यापी पर्वको प्रतिक हो जसले मानव जाति र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ ।

सूर्यले मीन राशिबाट मेष राशिमा प्रवेश गर्ने यस विशेष दिनलाई मेष संक्रान्ति पनि भनिन्छ । जसलाई आधार मानेर विश्वका विभिन्न भूभागमा नयाँ वर्षको स्वागत गरिन्छ । यस दिनलाई केवल उत्सवका रूपमा मात्र नलिई नयाँ संकल्प, शुद्धीकरण र समृद्धिको प्रस्थान बिन्दुको रूपमा समेत हेर्ने गरिन्छ । 

नेपालमा यो दिनलाई विक्रम संवतको पहिलो दिनका रूपमा हर्षोल्लासका साथ मनाइन्छ जहाँ विशेष गरी भक्तपुरको प्रसिद्ध बिस्केट जात्राले यसको ऐतिहासिकता र सांस्कृतिक ओजलाई झल्काउँछ । नेपाली समाजमा आजको दिनलाई वर्षभरिको सफलताको ऐना मानिने भएकाले मानिसहरू बिहानै उठेर स्नान गर्ने, मन्दिर जाने, नयाँ लुगा लगाउने र मिष्ठान्न भोजनका साथ परिवारमा खुशी बाँड्ने गर्छन्। टोलटोलमा हुने सांगीतिक कार्यक्रम र शुभकामना आदानप्रदानले नेपाली मौलिकतालाई अझ प्रगाढ बनाउँछ । 

भारतको पञ्जाव र हरियाणा क्षेत्रमा यसलाई वैशाखीका रूपमा अत्यन्तै भव्यताका साथ मनाइन्छ जुन किसानहरूका लागि पाकेको अन्नबाली भित्र्याउने खुशीको अवसर पनि हो। यसै दिन सिख समुदायका दशौँ गुरु गोविन्द सिंहले खालसा पन्थको स्थापना गरेको हुनाले यसको धार्मिक महत्त्व अझ बढी छ र गुरुद्वाराहरूमा विशेष प्रार्थनासँगै ढोलको तालमा भाङ्ग्रा नृत्यको रौनक देख्न सकिन्छ।

पश्चिम बङ्गालमा यसलाई पोइला वैशाख भनिँदै नयाँ व्यावसायिक खाता सुरु गर्ने शुभ अवसरका रूपमा मनाइन्छ भने असममा बोहाग बिहुका नाममा सात दिनसम्म नाचगान र रमाइलो गरिन्छ। दक्षिण भारतका राज्यहरू जस्तै तमिलनाडुमा पुथान्डु र केरलामा विशु भनी मनाइने यो पर्वमा बिहानै उठेर शुभ वस्तुको दर्शन गर्ने र रङ्गोली बनाएर घर सजाउने परम्पराले छुट्टै मौलिकता थपेको छ। केरलामा विशु कानी हेर्ने परम्पराअनुसार ऐना, सुन र फलफूल हेरेर दिनको सुरुवात गर्दा वर्षभरि सौभाग्य प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

थाइल्याण्डमा मनाइने सङ्क्रान विश्वमै सबैभन्दा चर्चित पानीको उत्सवका रूपमा चिनिन्छ जहाँ मानिसहरूले एक–अर्कामाथि पानी छ्यापेर मन र आत्माको शुद्धीकरण गर्दछन्। उनीहरूले बुद्धका मूर्तिहरूलाई सुगन्धित जलले स्नान गराउने र ज्येष्ठ नागरिकहरूको हातमा विनम्रतापूर्वक पानी राखेर आशीर्वाद लिने कार्यलाई निकै श्रद्धाका साथ पालना गर्छन्। यो उत्सवमा सहभागी हुन विश्वभरका पर्यटकहरू थाइल्याण्डका सडकहरूमा भेला हुने गर्छन्।

म्यानमारको थिङ्ग्यान, लाओसको पि माई र कम्बोडियाको चोल छनाम थ्मेले पनि आजकै दिनको सेरोफेरोमा नयाँ वर्ष मनाउने गर्छन् जहाँ पानीको प्रयोग मुख्य आकर्षणको रूपमा रहन्छ। यी देशहरूमा पानीले विगतका पाप, ईष्र्या र अशुभ कुराहरूलाई पखालेर आगामी वर्षलाई पवित्र बनाउने विश्वास गरिन्छ । मन्दिरहरूमा गएर धर्मकर्म गर्ने र सामूहिक भोजभतेर आयोजना गर्ने कार्यले यी देशहरूमा उत्सवको वातावरण सिर्जना गर्दछ । 

श्रीलङ्कामा सिंहली र तमिल समुदायले अलुथ अबुरुद्दा भन्दै यसलाई राष्ट्रिय पर्वका रूपमा मनाउँछन् जसमा ज्योतिषीय साइतको अत्यन्तै कडा पालना गरिन्छ। त्यहाँ एउटा निश्चित समयमा सबैले एकैसाथ चुल्हो बाल्ने, खाना पकाउने र परिवारका सबै सदस्य मिलेर पहिलो गाँस खाने परम्परा छ। यो अनुशासन र परम्पराले श्रीलङ्काली समाजलाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने काम गर्दछ ।

एशिया बाहिर पनि यो पर्वको प्रभाव उत्तिकै सशक्त देखिन्छ जहाँ विशेष गरी क्यानडा र बेलायतमा बसोबास गर्ने दक्षिण एशियाली समुदायले विशाल परेड र सांस्कृतिक मेलाहरूको आयोजना गर्छन्। क्यानडाको टोरन्टो र बेलायतको लन्डन जस्ता सहरहरूमा आजका दिन निकालिने नगर कीर्तन र सांस्कृतिक झाँकीहरूमा हजारौँ मानिस सहभागी हुन्छन्। त्यहाँका स्थानीय सरकारहरूले समेत यस दिनलाई सांस्कृतिक विविधताको सम्मानका रूपमा विशेष मान्यता दिने गरेका छन्।

संयुक्त राज्य अमेरिका र अस्ट्रेलियाका विभिन्न सहरहरूमा पनि नेपाली र अन्य एशियाली डायस्पोराले यस दिनलाई आफ्नो संस्कृति जोगाउने र नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्ने माध्यम बनाएका छन्। सिड्नीको ओपेरा हाउसदेखि न्युयोर्कको टाइम्स स्क्वायरसम्म नेपाली झण्डा र परम्परागत संगीत घन्किँदा आजको दिनले भौगोलिक सीमाना भन्दा माथि उठेर भावनात्मक एकता सिर्जना गरेको पाइन्छ । अमेरिकाका धेरै राज्यहरूमा आजका दिनलाई विशेष सांस्कृतिक महोत्सवका रूपमा मनाइने गरिन्छ ।

वैज्ञानिक र ज्योतिषीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि यो समय नयाँ ऊर्जाको सञ्चार हुने बेला हो किनकि सूर्यले आफ्नो ३६५ दिनको चक्र पूरा गरी पुनः पहिलो राशिमा पाइला टेकेको हुन्छ। पश्चिमा ज्योतिष शास्त्रमा रुचि राख्नेहरूले पनि यसलाई नयाँ ज्योतिषीय वर्षको शुरुवातका रूपमा लिने गर्छन्। अतः वैशाख १ गते केवल एउटा देश वा समुदायको चाड नभएर यो प्रकृति, संस्कृति र मानव सभ्यताको एउटा साझा संगम हो जसले संसारभरिका मानिसहरूलाई आशा, उमङ्ग र उत्साहको एउटै डोरीमा बाँधिरहेको छ ।

अतः वैशाख १ गते केवल एउटा देश वा समुदायको चाड नभएर यो प्रकृति, संस्कृति र मानव सभ्यताको एउटा साझा संगम हो ।